Kalça Çıkığı Zemininde Kireçlenme: Kalça Protezi Ne Zaman ve Nasıl Yapılmalı?

Gelişimsel Kalça Displazisi (GKD) (halk arasında “doğuştan kalça çıkığı”), erişkin yaşta görülen kalça kireçlenmesinin en sık nedenlerinden biridir. Çocuklukta tedavi edilmiş olsa bile, kalça ekleminin “yuva-top” uyumundaki bozukluk yıllar içinde kıkırdak aşınmasına, ağrıya ve hareket kısıtlılığına yol açabilir.

Bu yazıda, GKD zemininde gelişen kireçlenmede kalça protezi ameliyatının neden standart vakalara göre daha “özel planlama” gerektirdiğini, ameliyatın doğru zamanlamasını ve modern cerrahi yaklaşımları hasta diliyle anlatıyoruz.

1) Neden “standart kireçlenme” gibi değildir?

GKD’li hastalarda anatomi genellikle farklıdır. Sorun sadece kıkırdak aşınması değil, aynı zamanda eklemin yapısal olarak “başından beri” farklı çalışmasıdır.

• Yuva (asetabulum) tarafı: Yuva sığ olabilir, kemik desteği yetersiz kalabilir. İleri olgularda uyluk başı gerçek yuvanın üzerinde “yalancı bir yuva” oluşturmuş olabilir.
• Uyluk kemiği (femur) tarafı: Kanal dar olabilir, kemikte dönüklük (anteversiyon) artmış olabilir.

Bu nedenle kalça protezi, yalnızca “aşınan yüzeyi değiştirmek” değil; çoğu zaman bir çeşit rekonstrüksiyon (yeniden yapılandırma) ameliyatıdır.

2) Ameliyat kararı ne zaman verilmeli?

GKD zemininde kireçlenme yaşayan hastalar, çoğu zaman klasik protez hastalarına göre daha gençtir. Bu yüzden “doğru zaman” gerçekten önemlidir.

• Ağrı: En önemli belirleyici. Gece ağrısı, istirahatte ağrı, yürümeyi kısıtlayan ağrı varsa protez gündeme gelir.
• Fonksiyon kaybı: Merdiven, ayakkabı giyme, araba binme-inme, uzun yürüyüş gibi günlük işlerde belirgin zorlanma varsa değerlendirme gerekir.
• Genç yaş: Daha uzun ömür beklentisi nedeniyle aşınmaya dayanıklı yüzeyler ve doğru yerleşim daha kritik hale gelir.

Pratik cümle: “Sadece film kötü diye” değil; ağrı ve yaşam kalitesi bozulduğu için ameliyat planlanır.

3) Ameliyat öncesi planlama neden bu kadar önemli?

Başarı, büyük ölçüde ameliyattan önce yapılan doğru planlamayla başlar.

• Röntgen + gerekirse BT/3D planlama: Kemik stoğu, yuva konumu ve kemik şekli daha net anlaşılır.
• Bacak boyu ve yürüme dengesi: Kısalık/uzunluk farkı, leğen kemiği dengesi ve yürüme analizi planlamada önemlidir.
• Omurga-kalça ilişkisi: Bel sorunları bazı hastalarda kalça protezinin stabilitesini etkileyebilir. Bu nedenle tüm sistem birlikte değerlendirilir.

4) En kritik soru: Protez yuvası nereye yerleştirilecek?

GKD’li hastalarda en büyük teknik başlıklardan biri, protez yuvasının (cup) konumudur.

• Gerçek (anatomik) yuva: Mümkünse protezin gerçek yuvaya yerleştirilmesi, kalçanın biyomekaniğini düzeltir ve kasların daha verimli çalışmasını sağlar.
• Yüksek kalça merkezi: Gerçek yuvada kemik desteği yetersizse, bazı durumlarda daha yukarı konum tercih edilebilir. Ancak bu, kas kuvvetini ve uzun dönem dengeleri etkileyebilir.

Kemik desteği yetersizse ne yapılır? Seçenekler hastaya göre değişir:

• Medializasyon (kotiloplasti): Yuvayı kontrollü biçimde “içeri” alarak daha iyi kemik desteği sağlama
• Kemik grefti: Çıkarılan femur başından destek kullanımı
• Metal destekler (augment): İleri kemik kayıplarında gözenekli metal desteklerle sağlam zemin oluşturma

5) Yüksek çıkıklarda “femur kısaltma” neden gerekebilir?

İleri çıkık vakalarında uyluk başı gerçek yuvanın oldukça üzerinde olabilir. Protezi gerçek yuvasına indirirken bacak bir anda fazla uzatılırsa sinirler (özellikle siyatik sinir) gerilebilir.

Bu riski azaltmak için bazı hastalarda subtrokanterik femur kısaltma osteotomisi uygulanır. Yani uyluk kemiğinden kontrollü bir parça çıkarılarak kemik kısaltılır; böylece kalça yerine indirilirken sinir gerilimi azaltılır ve daha güvenli bir rekonstrüksiyon hedeflenir.

6) Riskler ve olası komplikasyonlar

Bu ameliyatlar, standart kalça protezine göre daha teknik olabilir. Deneyimli ekip ve doğru planlama ile riskler azaltılır; yine de hastanın bilmesi gereken başlıklar vardır:

• Sinir etkilenmesi: Özellikle ileri kısalık/uzatma gerektiren olgularda risk artabilir.
• Çıkık (protez yerinden çıkması): Kas dengesi ve anatomi nedeniyle bazı hastalarda risk daha yüksektir.
• Kaynamama: Kısaltma osteotomisi yapılan seçilmiş olgularda nadiren görülebilir.

Sonuç

Kalça çıkığı (GKD) zemininde gelişen kireçlenmede kalça protezi, doğru planlandığında ağrıyı belirgin azaltır ve yürümeyi dramatik şekilde iyileştirir. Ancak bu ameliyat çoğu zaman “standart” bir protez ameliyatı değildir. Doğru yuva seçimi, gerekirse kemik desteği ve seçilmiş vakalarda kısaltma osteotomisi gibi adımlarla kişiye özel bir rekonstrüksiyon planı yapılır.