Diyabetik Ayak: Belirtiler, Riskler, Tanı ve Güncel Tedavi Yaklaşımları

Diyabetik ayak neden olur?

Diyabetik ayakta yara gelişimi çoğu zaman tek bir nedenle açıklanmaz. En sık üç ana problem birbiriyle “zincirleme” şekilde ilerler: sinir hasarı, kan akımında azalma ve enfeksiyon. Bu üçlü bir araya geldiğinde, küçük bir sürtünme veya fark edilmeyen bir çatlak bile zamanla derin bir yaraya dönüşebilir.

1) Sinir hasarı (Nöropati)

Uzun süre yüksek seyreden kan şekeri, ayak sinirlerini etkileyebilir. Nöropati farklı biçimlerde kendini gösterebilir:

Duyusal nöropati

Ayağın “koruyucu” duyusu azalır. Ağrı, sıcaklık veya küçük travmalar yeterince hissedilmeyebilir. Bu nedenle ayakkabının vurması, taş/sert zemin baskısı ya da küçük bir kesik gözden kaçabilir.

Motor nöropati

Ayak kaslarının dengesi bozulduğunda parmaklarda şekil değişiklikleri gelişebilir. Yürüyüş sırasında basınç belirli noktalarda yoğunlaşır. Önce nasır oluşur; nasırın altında dokuda zedelenme ve zamanla yara görülebilir.

Otonomik nöropati

Terleme düzeni bozulduğu için cilt kurur ve çatlamaya yatkın hâle gelir. Çatlaklar, mikroorganizmaların cilt altına geçişini kolaylaştırabilir.

2) Kan akımında azalma (Periferik arter hastalığı)

Diyabette damar sertliği daha erken ve daha yaygın görülebilir. Ayağa giden kan akımı azaldığında dokuların beslenmesi zayıflar; bu da yara iyileşmesini yavaşlatır ve enfeksiyon riskini artırır. Bazı yaraların “inatçı” seyretmesinin önemli nedenlerinden biri budur.

Diyabetik ayak yaraları nasıl sınıflandırılır?

Tedavi planı için yaranın derinliği, enfeksiyon durumu ve kan dolaşımının seviyesi birlikte değerlendirilir. Klinik pratikte farklı sınıflamalar kullanılabilir:

• Wagner: Yaranın derinliğine odaklanır.
• Texas Üniversitesi (UT): Derinliğe ek olarak enfeksiyon ve dolaşımı da değerlendirir.
• WIfI: Yara + iskemi + enfeksiyon bileşenleriyle risk ve damar müdahalesi ihtiyacını öngörür.
• SINBAD: İletişim ve takip için pratik bir skorlama yaklaşımı sunar.

Özel bir durum: Charcot ayağı

Charcot ayağı, sinir hasarı zeminde kemik ve eklemlerin zayıflamasıyla ortaya çıkabilen, erken dönemde kızarıklık–sıcaklık artışı–şişlik ile kendini gösterebilen bir tablodur. Ağrı her zaman belirgin olmayabilir. Bu nedenle enfeksiyonla karışabildiği için dikkatli değerlendirme gerekir.

Akut dönemde temel yaklaşım, ayağın üzerine binen yükün kaldırılmasıdır (özel alçılar / sabitleyiciler veya yük vermenin kısıtlanması gibi). Erken fark edilmesi, kalıcı şekil bozuklukları ve tekrar eden yaralar açısından belirleyicidir.

Tanı nasıl konur?

Değerlendirmede muayene bulguları, dolaşımın durumu ve enfeksiyon işaretleri birlikte ele alınır. Gerektiğinde görüntüleme yöntemleriyle tablo netleştirilir.

• Muayene: Yaranın derinliği, çevre dokular ve enfeksiyon bulguları incelenir. Bazı olgularda “kemiğe temas” bulgusu kemik enfeksiyonu açısından uyarıcı olabilir.
• Görüntüleme: İlk adımda röntgen tercih edilir. Kemik/derin doku şüphesinde MR, ayrıntılı bilgi sağlayabilir.

Tedavi yaklaşımı

Diyabetik ayak yönetimi çoğu zaman ekip çalışması gerektirir. Hedef; enfeksiyonu kontrol altına almak, yaranın üzerindeki baskıyı azaltmak, kan akımını düzeltmek ve gerekirse cerrahiyle sorunu kaynağında çözmektir.

1) Enfeksiyon kontrolü

Enfeksiyon şüphesinde uygun örnekleme/kültür planlanır ve uygun antibiyotik tedavisi düzenlenir. Kemik enfeksiyonu şüphesi varsa tedavi daha uzun sürebilir ve bazen cerrahi gerektirebilir.

2) Yükten kurtarma (Offloading)

Yaranın iyileşmesi için üzerine binen baskının azaltılması kritik önemdedir. Bunun için özel botlar, alçılar veya kişiye uygun yardımcı cihazlar kullanılabilir. Uygun olgularda basıncı azaltmaya yönelik cerrahi yöntemler de değerlendirilebilir.

3) Kan akımının düzeltilmesi

Ayağa kan akımı yetersizse, damar görüntülemesi sonrası endovasküler işlemler veya bypass gibi yöntemlerle dolaşımın güçlendirilmesi gündeme gelebilir. Özellikle yara beklenen hızda küçülmüyorsa, dolaşım değerlendirmesi yeniden ele alınmalıdır.

4) Cerrahi müdahale

Gereken durumlarda enfekte dokunun temizlenmesi (debridman), apse drenajı, kemik enfeksiyonu yönetimi veya ayaktaki şekil bozukluklarının düzeltilmesi planlanabilir. Altta yatan deformite düzeltilmezse yaralar tekrarlama eğiliminde olabilir.

Sonuç

Diyabetik ayakta en güçlü yaklaşım, sorun büyümeden önce fark etmek ve doğru adımları erken atabilmektir. Kan şekeri kontrolü, günlük ayak kontrolü ve uygun ayakkabı seçimi temel korunma adımlarıdır. Ayakta kızarıklık, ısı artışı, şişlik veya yara fark edildiğinde gecikmeden uzman değerlendirmesi uzuv kaybı riskini belirgin şekilde azaltabilir.

Not: Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Tanı ve tedavi, hastanın klinik durumuna göre hekim değerlendirmesiyle planlanmalıdır.