Pes Planovalgus: Sadece “Düztabanlık” Değil, Karmaşık Bir Ayak Deformitesi

Ayak sağlığı denildiğinde en sık duyulan terimlerden biri “düztabanlık”tır. Oysa tıp literatüründe pes planovalgus olarak adlandırılan bu durum, yalnızca ayak tabanının düzleşmesinden ibaret değildir. Pes planovalgus; ayağın iç kavisinin çökmesi, topuğun dışa doğru kayması ve ön ayağın dışa dönmesiyle ortaya çıkan, üç boyutlu ve zamanla ilerleyebilen bir deformitedir.

Çocukluk çağından yetişkinliğe kadar her yaşta görülebilir. Doğru şekilde yönetilmediğinde ağrı, yürüme paterninde bozulma ve günlük aktivitede kısıtlılığa yol açabilir.

Pes Planovalgus Nedir?

Pes planovalgus; ayağın iç tarafındaki doğal kavisin (medial ark) kaybolması, topuğun dışa devrilmesi (valgus) ve ön ayağın dışa yönelmesi (abdüksiyon) ile karakterize bir deformitedir.

Klinikte genellikle iki ana grupta değerlendirilir:

• Esnek (fleksibl) pes planus: Ayak boştayken veya parmak ucuna kalkıldığında iç kavis belirginleşir; yere basınca ark çöker. Çocuklarda sık görülür ve çoğu zaman ağrısızdır.
• Sert (rijit) pes planus: Ayak hangi pozisyonda olursa olsun ark oluşmaz. Altta yatan kemiksel bir neden (ör. tarsal koalisyon) veya ileri dejenerasyon eşlik edebilir; daha sık ağrılıdır.

Neden Oluşur?

Pes planovalgusun nedenleri yaşa göre değişebilir:

Çocuklarda en sık; bağ gevşekliği (ligamentöz laksite) ve genetik yatkınlık ön plandadır. Obezite, arkın çökmesini artırabilir. Bazı çocuklarda tarsal koalisyon gibi kemiksel problemler, daha sert ve ağrılı bir tabloya neden olabilir.

Yetişkinlerde (edinsel pes planovalgus) en yaygın neden posterior tibial tendon (PTT) yetmezliğidir. PTT; ayak iç kavsini dinamik olarak destekleyen ana yapılardan biridir. Aşırı kilo, uzun süre ayakta kalma, tekrarlayıcı yüklenme, travma veya romatizmal hastalıklar tendonun zayıflamasına/yırtılmasına yol açabilir. Tendon fonksiyonunu kaybettikçe yük bağ dokularına biner ve zamanla ark daha da çöker.

Belirtiler ve Tanı

Hastalar en sık şu şikayetlerle başvurur:

• Ayağın iç tarafında ağrı ve hassasiyet
• Uzun yürüyüşlerde çabuk yorulma
• Ayakkabıların içe basarak aşınması
• İleri evrelerde ayağın dış tarafında (sinus tarsi çevresi) ağrı

Muayenede pratik ve yol gösterici bulgulardan bazıları:

• “Too Many Toes” (Çok Fazla Parmak) işareti: Arkadan bakıldığında, ön ayağın dışa dönmesi nedeniyle normalden fazla parmak görülmesi.
• Tek ayak parmak ucu testi: Hasta tek ayak üzerinde parmak ucuna kalkmakta zorlanıyorsa PTT yetmezliği akla gelir.

Görüntülemede, deformitenin derecesini belirlemek için yere basarak çekilen röntgenler önemlidir. Gerekli olgularda tendon ve bağ yapılarının değerlendirilmesi için MR istenebilir.

Tedavi Seçenekleri

Tedavi; deformitenin esnek/sabit oluşuna, ağrı düzeyine, günlük aktiviteye etkisine ve eşlik eden problemlere göre kişiye özel planlanır.

Cerrahi dışı (konservatif) tedavi özellikle esnek ve erken evre olgularda çoğu zaman ilk basamaktır:

• Ark desteği sağlayan kişiye özel tabanlıklar
• Gereken vakalarda AFO / Arizona tipi ortezler
• Aşil gerginliği varsa germe egzersizleri
• Posterior tibial kas-tendon kompleksini hedefleyen fizik tedavi ve güçlendirme
• Ağrı ve ödem için uygun hastalarda ilaç, aktivite düzenlemesi ve istirahat

Cerrahi tedavi, ağrının devam ettiği veya deformitenin ilerlediği durumlarda gündeme gelir. Amaç; ayağın biyomekaniğini düzeltmek, ağrıyı azaltmak ve fonksiyonu artırmaktır. Cerrahi plan “tek tip” değildir; hastanın ihtiyacına göre kombine edilebilir:

• Tendon prosedürleri: Hasarlı PTT’nin onarımı/temizlenmesi ve seçilmiş olgularda FDL tendon transferi
• Kemik düzeltmeleri (osteotomiler): Topuğun içe kaydırılması, lateral kolon uzatma (Evans) ve arkı yükseltmeye yönelik seçilmiş düzeltmeler
• Artroereiz: Seçilmiş olgularda sinus tarsi bölgesine implant yerleştirilerek aşırı valgusun sınırlandırılması
• Artrodez (dondurma): Deformite sertleşmiş ve kireçlenme başlamışsa eklemlerin sabitlenmesi gerekebilir

Sonuç

Pes planovalgus, basit bir “düztabanlık” olarak görülmemelidir. Erken dönemde doğru egzersiz ve uygun tabanlık/ortez ile kontrol altına alınabilir. İlerleyen olgularda ise, doğru endikasyon ve planlama ile yapılan rekonstrüktif cerrahiler çoğu hastada yüz güldürücü sonuçlar verebilir.